Біздің сұхбат

Түркістанды неге екінші Мекке атаған?

Киелі Түркістанға ағылып, Қожа Ахмет Яссауи кесенесіне зиярат жасайтындар қатары көп. Бірақ сол адамдардың бәрі бірдей Қожа Ахмет Яссауидің өмірбаяны мен таратқан ілімі туралы толықтай біледі деп айта алмаймыз.

Қожа Ахмет Яссауи десе тек көк күмбезді кесенені елестететіндер де бар. Себебі большевиктер дінсіз қоғам құру мақсатында төрткүл дүниеге аты мәлім әулие туралы деректердің бәрін дерлік жоюға тырысқан. Ел есінде ешқандай естелік қалдырғысы келмегені тарихтан белгілі. Бұл жайлы толығырақ «Отбасы хрестоматиясы» сериясымен шығатын «Яссауи феномені» кітабынан оқуға болады. Біз бүгін сол кітаптың авторларының бірі, дінтанушы магистр Әділбек Нәбиден (суретте) сұхбат алуды жөн көрдік.

– Әділбек, Қожа Ахмет Яссауи бабамыз жайлы қысқаша әңгімелеп берсеңіз… Ол кісінің өмір жолы, артында қалдырған өшпес мол мұрасы жайлы.

– Қожа Ахмет Яссауи бабамызды көзі тірісінде: Әзірет Сұлтан, Пир-и Түркістан, Сұлтан-и Түрік, Сұлтан ул-Арифин, Азмад-и Сани, Құтуб-ул Ақтаб, Шайх-ул Машайық, Яссауи ата, Шаһиншах, Астана-и саадат, Қара Ахмет деп атаған. Яғни сол замандағы жұрттың Яссауиге берген атақтары. Мәніне үңілсеңіз Яссауидің кім болғанын байқайсыз. Мысалы, «сұлтан» деген титул тек түркі патшаларына ғана

қолданылатын. Бірақ жұрт Яссауидің дәрежесіне қарап, оны сұлтандармен теңестірді. Шаһиншах деген де сондай. Шахтардың шахы деген сөз. Бұл да парсы патшаларына тиесілі дәреже. Яссауиді парсы патшаларының патшасы деп атаған. Шайх-ул Машайық – әулиелердің әулиесі деген сөз. Құтуб-ул Ақтаб деп әулиеліктің ең жоғары сатысын айтқан. Ахмад-и Сани – Екінші Мұхамбет деген сөз. Әзірет Сұлтан – әулиелердің сұлтаны деген атау. Яссауи жайлы білу үшін ең бірінші осы атақ-даңқының мәніне үңілу керек.

Яссауи бабамыз Сайрам қаласында дүниеге келеді. Ол заманда Сайрамды Испиджаб деп атаған. Алты жасында оны Ақ ата кісіге шәкірт етіп береді. Жас Ахмет Ақ атаның үздік шәкірттерінің бірі болады. Жеті жасқа келгенде Арыстан бапқа жолығады. Аңыз бойынша Арыстан бап Әзіреті Мұхаммет пайғамбардың сахабасы болған деседі. Пайғамбар миғражға ұшқанда Қожа Ахмет Яссауи бабамызды көреді. Ол толған айдай жарқырап тұр екен. Жебірейілден: «Айналасына жарық шашып тұрған кімнің рухы?» – деп сұрайды. «Бұл сенің іліміңді төрт жүз жылдан соң Түркі даласына тарататын үмбетің Қожа Ахмет қой», – деп жауап береді. «Ендеше мен оған Хақ ілімін аманат етіп берейін», – дейді.

Кейін бір сапарда жүргенде Жебірейіл көктен құрма әкеледі. Сахабаның бәрі бір талдан алып дәм татады. Табақта бір құрма ғана қалып қояды. Пайғамбар оны Арыстан бапқа беріп, Қожа Ахметке жеткіз дейді. Арыстан бап: «Ол баланы қалай танимын?» – деп сұрайды. «Оның медресеге кірген ізі бар, шыққан ізі болмайды», – дейді.

Арыстан бап Сайрамға келгенде бір бала оған сәлем беріп, аманатын сұрайды. Қараса, әлгі бала медресеге кіргенде де, шыққанда да алдымен жүреді. Әдеп сақтап, ұстазына арқасын көрсетпейді екен. Арыстан бап аманат құрманы береді. Құрманы жұтып жібергенде, Қожа Ахметтің бойына Хақ ілімінің сәулесі құйылып, жүрек көзі ашылады.

Ұлының бойынан кемелдік қасиетті байқаған әкесі бата беріп, Түркістанға жібереді. Оны суфра тұту дәстүрі дейді. Суфра – дастарқан деген мағынаны береді. Яғни, Түркістан жеріне барып Хақтың дастарқанын жаю керек. Жұрт сол дастарқаннан үлес алып, рухани қажеттілігін өтеді. Яссауидің бір хикметінде де: «Әй, дәруіштер келіңдер, Хақ сыпырасы жайылды» деп келеді емес пе? Осындағы сыпыра сөзі суфрадан үндестік заңдылығына ұшырап, өзгерген.

Яссауидің артындағы қалған ең көрнекті мұрасының бірі – арра зікірі. Зікір Алланы еске алу дегенді білдіреді. Сопылық сенім бойынша Алланың есімдерін зікір ету көңілдің кірін тазалайды. Жүректің көзін бітеген күнәнің қара тотын зікірмен ысқылап кетіреді. Оған «Барлық заттың тазартқышы бар. Жүректің тазартқышы – Алланың зікірі» деген пайғамбар хадисі негіз болған. Зікірден ғапыл момынның көңіл айнасын шаң басып, ақиқатты айыруы қиындайды. Ақиқатты таппаған соң жүрегі тынышсыз күйге түсіп, өмірдің мәнін, мақсатын көрмей қалады. Ит тіршілікке жұтылып, Абай атамыз айтпақшы «хайуанша жүріп күнелтіп кетеді». Сондықтан, зікір практикасын қолданады.

Бұл барлық сопылық тариқаттарда бар амал-тәсіл. Бұл жайында орыс офицерлері көп естеліктер жазады. Гордлевский, Массон, Лыкошин деген ғалымдар Түркістанға барған сапарында Яссауидің ара зікірін көзімен көргенін

айтады. «Дәруіштер әр жұма күні зікір салады. Зікір бейсенбіден жұмаға қараған түні түн жарымында Қожа Ахмет қылуетінен басталады. Жұма намазы біткен соң күндізгі сағат бірде олар араның дыбысына еліктеген зікірге кіріседі. Айнала отырып алған зікіршілер бастарын ырғаққа келтіріп бұлғаңдатып «лә иллаһа иллаллаһ» деп бірдей дыбыс шығарады» дейді. Зікір туралы естеліктер Шоқан Уәлихановтың, Сәбит Мұқановтың, Мұхтар Әуезовтың, Дүкенбай Досжан сияқты зиялылардың еңбектерінде кездеседі.

– Ертеде дәруіштердің хырка кигенінен хабарымыз бар. Қожа Ахмет Яссауи кесенесіндегі қылуетте де хырка киген дәруіштің бейнесін көріп жүрміз. Осы хырканы кімдер, не үшін киген?

– «Хырка» деп дәруіштердің киімін айтады. «Қырыққа келмей қырқа аспайсың» деген сөз бар ғой. Соның мағынасы осы жерде шығады. Бұрын дәруіштер қырық күн қылуетте жатып, рухани жетілетін. Мына Яссауи бабамыздың кесенесіне барсаңыз, қылуеттің археологиялық орындары өте көп. Оны шілхана деп атайтын. «Шіл» деген сөз парсыша «қырық» деген мағынаны береді. Яғни, қырық күндік. Дәруіш қырық күн қылуеттен шықпай отырып, тақуалық ұстап, нәпсісін тәрбиелейді. Қырық күннен соң оны дәруіштердің қатарына қосып, үстіне хырка жабады. Яғни, сопылық киім. Жұрт дәруішті көргенде оны киіміне қарап, қайыршы, елкезбелерден айырып тұру керек. Сол үшін дәруішке арнайы киім береді. Біздің тілмен айтқанда сертификат. «Қырыққа келмей қырқа аспайсың» деген сөз – қырық күн рухани шыңдалып, кемеліңе келмей, хырка кимейсің деген мағынадан шыққан.

– Түркістанды екінші Мекке дейтін үлкендер. Мекке біреу-ақ, Түркістанды Мекке деу ширк дейтіндер қазір шықты ғой. Бұрынғылар Түркістанды неге екінші Мекке деген? Сол жайлы айтып бере аласыз ба?

– Баяғыда «Яссауи феномені» деген кітапты жазу кезінде Досай Кенжетай деген ғалымнан сұхбат алғанбыз. Оған дәл осы сұрақты қойдық. Сонда Досай ағай: «Егер Түркістанды «бірінші Мекке» десе, дау шығаруға болады. Екінші Мекке деп атауы – бірінші Меккеге құрметтің көрсетілгені емес пе?» деп еді. Расымен де, бұрынғы жұрт Түркістанды екінші Мекке деп атаған. Яғни, бұл жер де Мекке сияқты ілім шыққан, ілім тараған киелі мекен деген символ. Мындай түсінік әр халықта бар. Мысалы: татарларда бұрын Троицк қаласын екінші Мекке деп атайтын түсінік болған. Кейін радикалды діни жамағаттың ықпалы күшейген соң бұрынғы киелі деген түсініктерге қайта редакция жасалды. «Ширк» сөзін оңды-солды қолданып, елді үркітіп қойды. Әсілі, есті азамат біздің елде де Мекке сияқты ілімнің нұрын шашқан рухани жерлер бар екен-ау деп мақтану қажет.

– Қай әулиеге барсақ та ағылып зиярат жасап жатқан нөпір халықты көреміз. Жалпы, осы зиярат жасаудың мәні не? Адамдар не үшін зиярат жасайды?

– Зиярат сөзі арнайы бару, көру деген ұғымды береді. Қай ұлтты, қай халықты алып қарасаң да, киелі мекеніне, әулиесіне зиярат ететін өз дәстүрі бар. Мұсылмандар зиярат дәстүрін көп жағдайда Әзіреті Мұхаммет пайғамбардың «Марқұмдардың қабіріне жиі барып тұрыңдар» деген хадисіне негіздейді.

Бір байқағаным, зиярат культы Исламға дейін де түркі халықтарында болған. Кейіннен ислам мәдениетімен астасып, мазмұны толыса түседі. Оның мысалын

Алпамыс батыр жырынан көресіз. Жырдың ескі нұсқасын қарасаңыз, Байбөрі мен Аналық бала тілеп, түркінің киелі мекендерін аралап жүреді. Ислам діні келген соң бұл мәдениетке жаңа діни рең кіреді.

Бағана, сөз арасында Түркістанды екінші Мекке деп атағаны жөнінде айттық қой. Соған мына мәліметті де қоса кетейік. Бұрынғы зиярат дәстүрі бойынша Түркістанға барып, Әзірет Сұлтанға зиярат етуді кіші қажылық деп атаған. ХІХ ғасырдағы орыс офицерлерінің деректерін қарасаңыз бәрінде бір мазмұн: «көшпелі қазақтар Түркістанға барып, кіші қажылық жасайды» дейді. Мысалы, Александр Гейнстің «Күнделік. 1866 жыл. Түркістанға саяхат» деген кітабы бар. Сонда орыс офицері ескі Сайрам қаласындағы бір шайханада шай ішіп отырып: «Қазақтар кіші қажылық жасағанда алдымен Қожа Ахмет Яссауидің әкесі мен шешесіне барады. Онан соң ұстазы Арыстан бапқа барып түнейді. Ертесіне Әзірет Сұлтан кесенесіне барады. Осы рәсімді жасаған адам кіші қажылыққа барған болып шығады» дейді. Яғни, бұрынғы зиярат тәртібі бойынша Қожа Ахметке бармас бұрын, алдымен Сайрамға соғып, оның әке-шешесіне құран оқитын болған.

Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының да ұмытпасам, «Ноғай шал» деген естелік әңгімесі бар. Сонда Ноғай деген қарияның дәм-тұзы таусылып, дүниеден өтетін болады. Бала-шағасы молда шақырып: «Әке, пәниге кетіп барасыз. Мына молданы шақырып қойдық. Аузыңызға иман салдырып алыңыз» дейді. Сонда шал: «Әлгі пәленше деген молданы айтып тұрсыңдар ма? Ол кіші қажылық өтеп, Әзірет Сұлтан бабамның басына бармаған ғой. Ол қайтіп аузыма кәлима салады. Жолатпа», – деп қуып жібереді. Яғни, осындай детальдарға қарап отырып, кіші қажылықтың мәнін түсінесіз. Тіпті Яссауидің басына барып, құран оқымай қазақ жерінде молдалық құрудың өзі қиын болғанын байқайсыз. Жұрт мойындамайды. Соған қарағанда молдалар үшін де Әзірет Сұлтанның кесенесі барометр қызметін атқарғандай.

Зиярат туралы айта берсең әңгіме көп. Мен 2010-2012 жылдары Кесенеде ғылыми қызметкер болып жұмыс атқардым. Сонда зияратқа келушілерге статистика жасайтынбыз. Байқасақ, жылына 1 миллионға жуық адам Кесенеге кіріп-шығады. Бұл өте үлкен көрсеткіш. Өйтіп Астанаға туристер келмейді. Тіпті ЭКСПО-ға ағылған шетелдік туристердің көбі Түркістанды аралауға ынтықты.

Жалпы, мына туризм саласын дамытқанда бір нәрсеге мән берген абзал. Орта Азия халықтарында діни-рухани туризм ғана өз жемісін береді. Самарқан, Ташкент, Бұқара, Қырғызстандағы Ош тауы, Түркістан, Отырар, Сайрам, Маңғыстау – осылардың бәрі бір кездері діни туризмнің қыз-қыз қайнаған мекені болған. Елдің архитипінде де осы дәстүр сақталып қалған. Жұрттың тарихи санасы оянғанда өзінің діни-рухани жерлеріне зиярат жасағысы келіп тұрады. Сондықтан, туризмді дамытқанда да осындай ерекшеліктерге көңіл бөлген жөн.

Зиярат жасаудың негізгі мәні халықтың кие мен құт-берекеге деген сұранысынан туады. Себебі бұқара халық киелі мекенсіз өмір сүре алмайды. Екі жас үйленді деп алайық. Жаңадан отау тігіп жатқан соң, шаңырағына құт-береке жауып, некелері бұзылмай мығым тұрғанын қалайды. Сол үшін оны ғайып әлемнің бір шетіне байлап қойғысы келеді. ЗАГС-ке некеге тұрғанымен, бейресми болса да молдаға барып неке қидырады. Не үшін? Мың жерден заңдық күші болса

да, ЗАГС-тен алған құр қағазға қанағаттанбайды. Ішкі сұранысы киелі бір нәрсені қалап тұр. Ол Құдайдың берекеті. Сол сияқты өмірде бір балаға зар әйелдер болады, жазылмас дертке шалдыққан ғаріптер болады. Медицина шарасыз болғанда, олардың соңғы үміт ететін бастионы – киелі мекендер. Сондықтан, зиярат дәстүрін зерттегенде міндетті түрде халықтың рухани сұранысын зерттеу керек. Бір мысал: Совет үкіметі атеизмді насихаттап, киелі жердің бәрін жапты. Бірақ халықтың тылсымға деген сұранысын жоя алмады. Амалсыз «мәңгілік алау», «күн көсемнің ескерткіші» деген сияқты символикалық бір нәрсені ойлап тапты.

– Әңгімеңіз үшін көп рахмет!

Г. ӘШІРБЕКОВА.

Толығырақ

Ұқсас жазбалар

Back to top button