Өткен жұма күні Шымкент қаласында бір көлік Адырбеков пен «Жібек жолы» көшелерінің қиылысындағы үйдің шарбағын бұзып, ауласына өтіп кеткендігі жөнінде хабар алдық. Оқиға орнына шұғыл жетіп, үй иелері мен сол жердегі жол полициясы қызметкерлерін сөзге тарттық.

«Түнгі сағат бір жарымдар шамасында ауладан қатты дыбыс естіп сыртқа жүгіріп шықтым, – дейді үй иесі Еркін Әбдімәліков. – Қорғанды құлатып, аулаға бір көлік өтіп кетіпті. Көлікте екі орыс жігіті бар екен. Біреуінің басы жарылып, екіншісінің беті жырылған. Дереу тиісті орындарға хабарладық, ол екеуін де жедел жәрдем келіп алып кетті. Пайдалануға жарамсыз болып қалған көлікті, міне, жол инспекторлары әкетіп жатыр. Ал көлік иелерінің құжаттарын алып қалдық, шығынды қалпына келтіреміз деп уәде берді. Бірақ қашан, ол жағын білмейміз. Ауламыз мынау, даңғарадай болып, ашық қалды».

Кешегі сенбі күні таңертең Шымкент қаласындағы Қапал батыр көшесіндегі теміржол көпірінің үстінен «Форд» көлігі құлады. Ол биіктігі 30 сантиметрдей бетон кедергіден өтіп, одан кейінгі темір шарбақты қиратып, он метрдей биіктіктен  құлдилаған. Темір шарбақтың да көп жері жоқ. Шамасы апат­қа ұшыраған көлік өзімен бірге төменге сүйреп кетсе керек.

Біз оқиға орнында болғанымызда ол жерден жедел жәрдемді де, жол полициясы қызметкерлерін де кездестірмедік. Апаттың қалай болғанын осында жиналып қалғандар арасынан да ешкім көрмепті. Дегенмен сол жерде тұрған Бақыт есімді орта жастағы кісі: «Осында бір жігіт апат жарық енді түсіп келе жатқанда болды, «Форд» Ленгір бағытынан қатты келді. Апат орнынан жедел жәрдем екі адамды алып кетті. Олар есін білмейді» деп айтып тұрған», – деді.

Жыл сайын ақпан айының соңына қарай «Шардара» су қоймасы төңірегіндегі елді ме­кен­дерде төтенше жағдай орын алатын. Бұл жағдай биыл да қайталанбауы үшін жуырда Сырдария өзенінен «Көксарайға» су жіберіле бастады. Осы кезде «Арыс – Шардара» тасжолының 30 шақырымы су астында қалып қойды. Осыған байланыс­ты Арыс ауданына қатынау қазір біраз қиындықтар туғызып тұр.

Бұл мәселе әу баста-ақ жобада қарас­тырылған болатын. Сондықтан мұнда ай­нал­ма жол және су әкелетін каналдың үс­тіне көпір салу жұмыстары жүргізіліп жатқаны белгілі. Мұны Оңтүстік Қазақстан об­лыстық жолаушылар көлігі және автомобиль жолдары басқармасы қолға алған. Ал Арыс ауданына «Ақдала – Дермене – Шәуілдір – Сарыкөл – Байырқұм – Шардара» арқылы қатынауға болатыны айты­лып, жол бойына белгілер қойылған. Өткен аптада жаңадан салынып жатқан айналма­ жол мен көпір құрылысын арнайы барып көрудің сәті түсті.

23-ші ақпан күні Ордабасы ауданының Қа­рас­пан ау­ыл­дық әкім­шілігіне қарасты Батыр ата ауылына жолымыз түскен еді. Ауылдың     И. Тай­манов атындағы көшесін су алып жатқанын көріп, көлігімізден түстік. Жиналып тұрған көпшіліктің ішінен осы ауыл әкімінің орынбасары­ Барат Әбдікерімовті (суретте) бір­ден таныдық. Себебі осыдан екі жыл бұрын ақпан айында қар суы еріп, ау­ылдың жоғарғы жағынан өтетін «Най­­манарықтың» тасуына байла­ныс­ты тура осы әкімшілікке қарасты бірне­ше­ елді мекенді су алып жат­қан­да да біз ол кісімен жолыққанбыз.

Біз одан қазіргі судың қайдан келіп жатқанын сұрағанымызда: «Бес күн бо­йы толассыз жаңбыр жаууы салдарынан «Найманарық» тағы да тасып жатыр, – деді ол. – Батыр ата ауылының төменгі жағындағы 44 үйді су алатын болғандықтан біз судың арнасын осы Тайманов көшесіне қарай бұрдық. Осы көше арқылы су «Арыс – Түркістан» каналына құяды.

Кейінгі бір-екі аптада, үздіксіз жауған жаңбыр әсіресе шымкенттіктерді біраз әбіржітті. Мысалы, кешегі аптада Сайрам ауданының Қарабастау ауы­лында бір үй опырылып құлап қалды. Біз сол үйге барып, көршіле­рімен тіл­дестік.

«Бұл үйді иесі өткен жылы тұрғызып, бі­рінші жаппасын аяқтаған, – дейді Рысбек есімді кісі. – Ішін сылап, барлығын дайындаған. Бірақ шатыр жа­уып үлгермеді. Күн суытып кетті, қар­жысы да таусылған болар. Биыл үйдің құрылыс жұмыстарын аяқтап, кірмекші болған. Сырттай бақылап жүруді маған тапсырып еді. Өткенде келіп көр­генмін. Төбесіне толықтай полиэтилен «клеенка» жауып, су өтпейтіндей етіп кеткен екен, соның пәс тұстарына су ір­кіліп тұрған. Оған мына жаңбыр қо­сылды. Шамасы төбесі жиылып қалған­ судың салмағын көтере алмаса керек. Түнде гүрс еткен дауыс естідік. Таңертең қарасақ, үйдің екі қабырғасы бірдей құлап қалыпты».

Таяуда Сайрам ауданының Жалын ауы­лында тө­тен­ше оқиға орын алды. Қораға кір­ген белгісіз аң осы ауыл тұрғыны Назар Іскендіровтің он үш бас малын жайратып кеткен. Бұл оқиғадан кейін мал дәрігерлері қойлардың барлығына дәрі егіпті. Ау­дандық санитарлық-эпидемиологиялық ор­талығының қызметкер­лері қораны залалсыздан­дырған.

«Қаңтар айының соңғы күндері болатын, – дейді Назардың­ анасы Пернегүл апа. – Қо­лымдағы ұлым Аман таңер­теңгісін малға қарау үшін қораға кеткен. Сәлден кейін түрі бұзылып қайтып келді де, қорада қойлардың өліп жатқанын айтты. Барлығымыз үдере көтеріліп қораға бардық. Бірнеше қой мен қозы жараланған, өліп жатқандары да бар. Қойлардың беттері тыр­нал­ған, біреулерінің жағы салбырап тұр. Бұл жөнінде дереу Қарабастау ауылындағы мал дәрігеріне хабар­ладық. Ол келіп ештеңеден қорықпай-ақ қойыңыздар деп кетті.

Өткен жылы Шымкент қа­ласындағы әл-Фараби аудандық санитарлық-эпидемиологиялық басқар­масының сол кездегі бастығы Гауһар Әлиеваның үс­ті­нен қарамағындағы қыз­­мет­­кер­лер тиісті орындарға арызданғаны белгілі. Олар ша­ғым­­дарында Г.Әлие­ва­ны киіл­ген киімдерін, пайдаланылған ком­пьютерін өздері­не қымбат бағаға мәжбүр­леп алдыртаты­нын, со­нымен бірге кейде «салық» салатынын да атап көрсет­кен.

Соңғы кездері анау-мынау емес, тіпті мазараттың жеріне үй салатындар да шы­ға бастады. Осындай сорақылықтар Шымкенттің «Сыпырған ата» мазаратында да орын алуда.

Темірлан тас жолының бойына ор­на­ласқан­ бұл мазаратқа бару үшін «Бекжан» базарын айналып өтуге тура келеді. Өйткені басқа жағы қоршаулы. Дегенмен мәселе онда емес. «Сыпырған атада» 14 жылдан бері көр қазушы болып келе жатқан Абдурахим Юлдашев (суретте) мазараттың ерте­ңіне қат­ты алаңдаулы. «Мазараттың жалпы ау­мағы қазір 10 гектар, – дейді А.Юлдашев. – Кезінде Амалбек Тшанов қала әкімі болып тұрғанда қосымша 5 гектар жер бергізген болатын. Осы­дан 10 жыл бұ­рын мына жерлер де бос жатқан. Кейіннен мектеп салынады дегенді естідік. Бірақ келе-келе бұл жұмыс аяқсыз қалды да, белгісіз бі­реу­лер тұрғын үй салуға кірісті. Біз бұл сорақылыққа қарсы шықтық. Амал не, біздің шырылдаған үнімізді ешкім естіген жоқ».

Осыдан соң А.Юлдашев бізді мазараттың оңтүстік-шығыс жақ бетіне ертіп барды. Осындағы темір қоршаудың маңында шеті­неген бірнеше сәби жерленіп­ті. «Мен кішкен­тай балалардың моласы аяқасты болмасын деп қабірді бір шеттен қазғанмын.

Шымкент қаласындағы бірнеше қоғам жанашырлары Президент Н.Назар­баевтан, Парламент депу­таттарынан Қазақстан халқы ассамблеясын таратуды талап етпек. Сол үшін олар Үндеу жарияламақ. Түрлі қоғамдық ұйымдардың төрағала­ры­ның талқылауынан өткен Үндеу мәтіні соңғы аптада да­йын болған. Атал­ған Үндеуге алғаш болып «ДИНАС» орталығының директоры Жарқынбек Сейтінбет пен «Азат-ЖСДП» Оңтүстік Қазақстан облыстық филиа­лының төраға­сы Жанысбек Өтеген қолдарын қойыпты. Сонымен бірге аталмыш бас­таманы талқылау жиынына қаты­сып­ жүрген «Ұлт тағдыры» ОҚО филиалының төрағасы А.Күмісбеков, Қазақстан компартиясы облыстық филиа­лы­ның бірінші хатшысы Е.Пернеев, «Ақиқат-1» қоғамдық бірлесті­гінің төрағасы Л.Байжанов, «Діл» газетінің бас редакторы Ш.Пірмат, «Арал-ЭХО» қоғамдық бір­лестігінің төрағасы Қ.Махан, «Алаш рухы» қоғамдық бір­лестігінің төрағасы Н.Шыңбаев, «Болашақ» газетінің бас редакторы Т.Қанаев, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі С.Тұрлыбек, Қазақстан компартиясы Шымкент қалалық филиалының хатшысы Н.Әмірова қол қояды деп күтілуде.

Үндеу мәтінінде мынадай сөздер бар:

Таяуда Шымкент қаласында­ғы бірқатар қоғамдық ұйымдар мен бірлестіктердің төрағалары Елбасыға хат жазды. Онда хат авторлары Президенттен Отырар ауданында орналасқан «Заречное» уран кенішінің жұ­мысын тоқтатуды өтінген. Біз осы мәселеге байланысты хатқа қол қойған­ азаматтардың бірі – Оңтүстік Қазақстан облыстық «Ақиқат – 1» қоғамдық бірлестігінің төрағасы Ілесбек Байжановты (суретте) сөзге тарттық.

«Кеңес өкіметі кезінде кеніште бар-жоғы 20 мың тонна уран бар екені анықталған еді, – дейді бірлестік төрағасы. – Кейіннен ондағы негізгі қордың 85 пайызы алынған. Өткен ғасырдың 40 – шы жылдары Қазақстанда уранды іздеп табу және оны өндіру мақсатында құрылған «Волховгеология» экспедициясы осы аймақта орналасқан 889 ұңғының бетін шала-шарпы жауып кеткен. Соның салдарынан жерасты суының деңгейі күрт көтеріліп, ауылдарда құдықтардың суы қышқылданып,­ бүліне бастаған. Бұл қоғамдық ұйымдар мен жергілікті халықтың наразылығын туғызып, ақырында 1990 жылы кеніш жабылған еді».